पेरिकार्डाइटिस (Pericarditis)

छोटकरीमा: Pericarditis मा मुटुलाई घेर्ने पातलो, दुई तहको थैलो (pericardium) सुन्निन्छ। सुन्निएको बेला यी दुई तह एक-अर्कामा घोप्रिँदा तीखो छाती दुखाइ हुन्छ, जुन प्रायः अगाडि झुक्दा कम हुन्छ र पछाडि तन्किँदा वा सास लिँदा बढ्छ। यो दुखाइ हृदयाघातको दुखाइसँग मिल्दोजुल्दो देखिन सक्ने भएकाले उचित मूल्याङ्कन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

के-कसले हुन्छ?

धेरैजसो अवस्थामा स्पष्ट कारण पत्ता लाग्दैन, तर भाइरल संक्रमणपछि प्रायः देखिन्छ। अन्य कारणमा ब्याक्टेरिया संक्रमण, autoimmune अवस्था (जस्तै lupus, rheumatoid arthritis), मृगौला फेल हुनु, हृदयाघातपछि, वा छातीमा भएको चोट/शल्यक्रिया पर्छन्।

कस्ता लक्षण हुन्छन्?

तीखो छाती दुखाइ (प्रायः छातीको बीचमा वा देब्रेतर्फ) मुख्य लक्षण हो, जुन अगाडि झुक्दा कम र पछाडि तन्किँदा/सुत्दा बढ्न सक्छ। सास फेर्न गाह्रो हुनु, हल्का ज्वरो, थकान र सुख्खा खोकी पनि हुन सक्छ। चिकित्सकले stethoscope ले सुन्दा एक विशेष "घोप्रिने" आवाज (friction rub) सुन्न सक्छन्।

हृदयाघातसँग कसरी छुट्याउने?

Pericarditis को दुखाइ प्रायः तीखो/चिमोट्ने र स्थिति परिवर्तनसँग फेरिने हुन्छ, जबकि हृदयाघातको दुखाइ प्रायः दबाब/थिचिएको जस्तो हुन्छ र स्थिति परिवर्तनले खासै फरक पार्दैन। यद्यपि दुवैको लक्षण मिल्दोजुल्दो हुन सक्ने भएकाले, नयाँ वा गम्भीर छाती दुखाइलाई घरमै आफैं pericarditis भनेर निर्णय नगर्नुहोस् — ECG र अन्य परीक्षणद्वारा नै यकीन गर्नुपर्छ।

कसरी पत्ता लगाइन्छ?

ECG मा pericarditis को विशेष ढाँचा देखिन सक्छ। इकोकार्डियोग्रामले pericardium वरपर तरल जमेको (pericardial effusion) छ कि भनेर देखाउन सक्छ। रक्त परीक्षणले inflammation को स्तर र हृदयाघात होइन भनेर यकीन गर्न मद्दत गर्छ।

उपचार

धेरैजसो अवस्थामा NSAID (जस्तै ibuprofen) र colchicine जस्ता inflammation कम गर्ने औषधिले लक्षण र दोहोरिने जोखिम दुवै घटाउँछ। गम्भीर वा दोहोरिने अवस्थामा अन्य औषधि वा, विरलै, तरल निकाल्ने प्रक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।

बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू

Pericarditis दोहोरिन सक्छ?

सक्छ। केही व्यक्तिमा एकपटक निको भएपछि फेरि दोहोरिन सक्छ; colchicine जस्ता औषधिले दोहोरिने जोखिम घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।

व्यायाम गर्न मिल्छ?

निको हुने अवधिमा कडा व्यायामबाट टाढा रहन सिफारिस गरिन्छ। कहिले सामान्य गतिविधि सुरु गर्न मिल्छ भन्ने चिकित्सकसँग छलफल गर्नुहोस्।

कुन लक्षणमा तुरुन्त emergency जानुपर्छ?

नयाँ वा गम्भीर छाती दुखाइ, सास फेर्न धेरै गाह्रो हुनु, वा बेहोस हुन लाग्नु भए तुरुन्त चिकित्सकीय मूल्याङ्कन गराउनुहोस् — यसले हृदयाघात होइन भनेर यकीन गर्न आवश्यक हुन्छ।

मेरो अर्को कदम

मेरो निदान (Diagnosis) को सही नाम के हो?
रोग हल्का, मध्यम वा गम्भीर कुन स्तरमा छ?
मलाई अर्को कुन परीक्षण चाहिन्छ?
मेरो औषधि किन दिइएको हो?
म कति व्यायाम गर्न सक्छु?
मेरो परिवारका सदस्यले जाँच (Screening) गर्नुपर्छ?
अर्को फलोअप (Follow-up) कहिले?

अन्तिम पटक चिकित्सकीय समीक्षा: अगस्ट २०२६ · प्रमाण अद्यावधिक: ACC/AHA हालैका दिशानिर्देशसम्म

स्रोत तथा थप जानकारी

Cleveland Clinic — Pericarditis