उच्च उचाइ र मुटु (High Altitude)

छोटकरीमा: उच्च उचाइमा अक्सिजन (oxygen) कम हुने भएकाले मुटु र फोक्सोमा अतिरिक्त काम पर्न सक्छ। नेपालको ट्रेकिङ मार्गहरू (जस्तै Everest Base Camp ~5,364m, Annapurna Circuit को Thorong La ~5,416m) मा यो जोखिम विशेष गरी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

उच्च उचाइसम्बन्धी तीन मुख्य अवस्था

उच्च उचाइमा शरीरले अक्सिजन कमी (hypoxia) सँग अभ्यस्त हुन खोज्दा तीन प्रकारका समस्या देखा पर्न सक्छन्:

AMS — Acute Mountain Sickness (सामान्य पहाडी बिमारी)

सबैभन्दा बढी हुने र सामान्यतया कम गम्भीर। टाउको दुख्ने, थकान, चक्कर, भोक नलाग्ने, वाकवाकी हुने जस्ता लक्षण, प्रायः उचाइ पुगेको केही घण्टाभित्रै सुरु हुन्छ।

HACE — High Altitude Cerebral Edema (मस्तिष्कमा सुन्निने अवस्था)

AMS बिग्रिँदा हुन सक्ने गम्भीर र जीवन-घातक अवस्था। हिँड्दा लत्रिने/ataxia (सीधा रेखामा हिँड्न नसक्नु), भ्रम (confusion), असामान्य व्यवहार, चरम थकान वा बेहोसी देखिन्छ।

HAPE — High Altitude Pulmonary Edema (फोक्सोमा पानी जम्ने अवस्था)

फोक्सोमा तरल जम्दा हुने गम्भीर अवस्था। आराम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो हुनु, सुख्खा खोकीपछि खकार/फिँज (कहिलेकाहीँ गुलाबी रङको) आउनु, छातीमा जकडिएको महसुस हुनु, र exercise गर्ने क्षमता अचानक घट्नु मुख्य संकेत हुन्।

तत्काल ओर्लनुपर्ने (descend immediately) संकेतहरू: हिँड्न नसक्ने गरी लत्रिनु, भ्रम वा असामान्य व्यवहार, आराममा पनि सास फेर्न गाह्रो हुनु, खोकीसँगै फिँज/रगत मिसिएको खकार, वा बेहोसी — यी मध्ये कुनै पनि भए यो जीवन-घातक आपतकालीन अवस्था हो। उचाइ नबढाई तुरुन्त कम उचाइतिर ओर्लनु सबैभन्दा प्रभावकारी र आवश्यक कदम हो; सम्भव भए अक्सिजन र नजिकको मेडिकल पोस्ट (जस्तै Everest क्षेत्रमा Himalayan Rescue Association को Pheriche/Manang क्लिनिक) मा सम्पर्क गर्नुहोस्।

मुटुरोगी वा जोखिममा भएका व्यक्तिका लागि यात्राअघि सावधानी

धेरै स्थिर (stable) मुटुरोगी सावधानीपूर्वक योजना बनाएर मध्यम उचाइसम्म यात्रा गर्न सक्छन्, तर तलका अवस्थामा यात्रा अघि वा यात्रा नै स्थगित गरेर चिकित्सकसँग अनिवार्य परामर्श लिनुपर्छ:

विगत ३–६ महिनाभित्र हृदयाघात (heart attack) वा कोरोनरी revascularization (angioplasty/stent/bypass) भएको।
अस्थिर angina वा आराममा पनि छाती दुख्ने।
विगत ३ महिनाभित्र decompensated मुटुको कमजोरी (heart failure) (सास फेर्न गाह्रो बढेको/खुट्टा सुन्निएको episode)।
अनियन्त्रित रक्तचाप (आराममा 160/100 mmHg भन्दा माथि)।
गम्भीर फोक्सोको धमनीमा उच्च दबाब (pulmonary hypertension) वा फोक्सोसम्बन्धी गम्भीर रोग।
विगत ३ महिनाभित्र रगत जम्ने (thromboembolic) घटना, वा हालसालै ICD/pacemaker सम्बन्धी उपचार।
असामान्य वा अनियन्त्रित हृदयगति (arrhythmia)।

सामान्यतया, राम्रोसँग नियन्त्रित र स्थिर कोरोनरी धमनी रोग (coronary artery disease) भएका व्यक्तिले उपयुक्त तयारीसहित लगभग ३,५०० मिटरसम्म यात्रा सहन सक्ने प्रमाण छ, तर यो सधैं व्यक्तिपिच्छे फरक हुन्छ — आफ्नो cardiologist सँग विशेष गरी echo/तनाव परीक्षण (stress test) को नतिजा र हालको लक्षण अनुसार छलफल गर्नुहोस्।

बिस्तारै उक्लिनु (सबैभन्दा प्रभावकारी रोकथाम)

गम्भीर altitude illness रोक्ने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय हो: बिस्तारै उक्लिनु। सामान्य सुझाव — २,५०० मिटरभन्दा माथि सुत्ने उचाइ दिनको ५०० मिटरभन्दा बढी नबढाउनु, र हरेक १,००० मिटर उचाइपछि एक अतिरिक्त acclimatization दिन राख्नु। जो व्यक्तिलाई पहिले altitude illness भएको छ, वा योजना अनुसार छिटो उक्लिनुपर्ने बाध्यता छ, उनीहरू "moderate/high risk" समूहमा पर्छन् र थप सावधानी आवश्यक हुन्छ।

रोकथामका औषधि (डाक्टरको सल्लाहमा मात्र)

यात्रा अघि आफ्नो चिकित्सकसँग छलफल गरेर तलका औषधिमध्ये कुनै उपयुक्त होला कि भनेर सोध्न सकिन्छ — यी सबै prescription औषधि हुन् र आफैं किनेर सुरु गर्नु हुँदैन:

Acetazolamide: AMS/HACE रोकथामका लागि सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने औषधि; उक्लिनु अघिका दिनदेखि सुरु गरिन्छ। Sulfa allergy भएकाले सावधानी अपनाउनुपर्छ।
Dexamethasone: AMS/HACE रोकथाम वा उपचारमा प्रयोग हुन सक्छ, विशेषतः acetazolamide उपयुक्त नभएमा।
Nifedipine (extended-release): HAPE भइसकेको वा दोहोरिने HAPE भएकालाई रोकथामका लागि प्राथमिकता दिइने औषधि — यो रक्तचापको औषधि पनि भएकाले हृदयरोगीले विशेष गरी आफ्नो cardiologist सँगै छलफल गर्नुपर्छ।

यी सिफारिसहरू Wilderness Medical Society को 2024 दिशानिर्देशमा आधारित छन्; उपयुक्तता र मात्रा व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था अनुसार भिन्न हुने भएकाले चिकित्सकले नै निर्धारण गर्नुपर्छ।

बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू

मुटुरोग भएकाले उच्च उचाइमा यात्रा गर्न मिल्छ?

अवस्थाको गम्भीरतामा भर पर्छ — स्थिर, राम्रोसँग नियन्त्रणमा रहेको हृदयरोगमा प्रायः सम्भव हुन्छ, तर यात्राअघि चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

उच्च उचाइमा कस्ता लक्षणमा सावधान हुने?

सास फेर्न असामान्य गाह्रो, छाती दुख्ने, अत्यधिक थकान, वा बेहोस हुन लाग्नु भएमा तुरुन्त तल्लो उचाइमा फर्कनु र चिकित्सकीय सहायता लिनु आवश्यक हुन्छ।

उचाइमा बिस्तारै अभ्यस्त हुनु (acclimatization) किन महत्त्वपूर्ण छ?

छिटो धेरै उचाइमा चढ्दा मुटु र फोक्सोमाथि थप दबाब पर्न सक्छ — बिस्तारै चढ्दा शरीरलाई समायोजन हुने समय दिन्छ, जसले जोखिम घटाउँछ।