नुन र रक्तचाप (Salt and Blood Pressure)
नुन (सोडियम) ले रक्तचापलाई कसरी असर गर्छ?
शरीरमा सोडियम बढी हुँदा, शरीरले सन्तुलन कायम राख्न रगतमा पानी थप्छ, जसले रगतको कुल आयतन बढाउँछ। बढी आयतनको रगतले रक्तनलीको भित्तामा बढी दबाब पार्छ — यसैले नुन धेरै खाँदा रक्तचाप बढ्ने प्रवृत्ति हुन्छ। दीर्घकालीन रूपमा उच्च नुन सेवनले, विशेष गरी नुनप्रति संवेदनशील व्यक्तिमा, दीर्घकालीन उच्च रक्तचाप र त्यसका जटिलताको जोखिम बढाउन सक्छ। सबै व्यक्ति नुनप्रति उस्तै संवेदनशील हुँदैनन् — केही व्यक्तिको रक्तचाप नुनले धेरै छिटो बढ्छ भने केहीमा कम असर देखिन्छ, तर सामान्यतया सबैका लागि सीमित मात्रामा नुन खानु राम्रो मानिन्छ।
नुन कहाँबाट आउँछ?
घरमा हालिने नुन
खाना पकाउँदा र खाँदा माथिबाट हालिने नुन दैनिक सोडियम सेवनको एउटा हिस्सा मात्र हो।
प्रशोधित खाना
चाउचाउ, चिप्स, तयारी मसला, अचार, सुकुटी, बजारका सस र प्याकेटका खाजामा प्रायः अत्यधिक नुन लुकेको हुन्छ।
बाहिर खाएको खाना
रेस्टुरेन्ट वा स्ट्रिट फुडमा स्वाद बढाउन प्रायः घरभन्दा बढी नुन प्रयोग गरिन्छ।
अचार र किण्वित खाना
नेपाली खानपानमा लोकप्रिय अचार र किण्वित खानामा संरक्षणका लागि नुन धेरै हुन सक्छ। थप पढ्नुहोस् →
नुन कसरी घटाउने?
- खाना पकाउँदा नुनको मात्रा बिस्तारै घटाउँदै जानुहोस् — स्वाद बानी परेको हुनाले केही हप्तामा जिब्रो नयाँ स्वादमा बानी पर्छ।
- नुनको सट्टा अदुवा, लसुन, धनिया, जीरा, बेसार जस्ता मसला र नेबुको रसले स्वाद थप्न सकिन्छ।
- प्याकेटका खानाको लेबल हेर्ने बानी बसाल्नुहोस् — सोडियमको मात्रा तुलना गरेर कम भएको छान्नुहोस्।
- अचार, चटनी वा सुकुटी खाने भए थोरै मात्रामा मात्र खानुहोस्।
- टेबलमा छुट्टै राखिने नुन/अचार माथिबाट थप नहाल्ने बानी बसाल्नुहोस्।
कति नुन सुरक्षित मानिन्छ?
सामान्यतया दिनको जम्मा सोडियम सेवन सीमित राख्न सिफारिस गरिन्छ — ठ्याक्कै कति मात्रा उपयुक्त छ भन्ने व्यक्तिको मुटु/मिर्गौलाको अवस्था र समग्र स्वास्थ्य हेरेर फरक हुन सक्छ। आफ्नो लागि उपयुक्त सीमा के हो भनेर चिकित्सक वा पोषण विशेषज्ञसँग छलफल गर्नुहोस्।
नुन घटाउनुका फाइदा
नुन घटाउँदा धेरै व्यक्तिमा केही हप्ताभित्रै रक्तचाप घटेको देखिन सक्छ, विशेषगरी पहिले नै उच्च रक्तचाप भएकाहरूमा। यसले दीर्घकालीन रूपमा हृदयाघात, स्ट्रोक र मिर्गौला रोगको जोखिम घटाउन पनि मद्दत गर्छ। यो परिवर्तन औषधिको सट्टा होइन, बरु औषधिको प्रभावकारिता बढाउने र समग्र हृदय-रक्तनली स्वास्थ्य सुधार्ने अतिरिक्त उपाय हो।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
सिन्धा नुन (Rock Salt) साधारण नुनभन्दा राम्रो हो?
सोडियमको दृष्टिले दुवैमा उस्तै असर हुन्छ — "प्राकृतिक" भन्दैमा सोडियमको मात्रा उल्लेख्य रूपमा कम हुँदैन। कुल मात्रा सीमित राख्नु नै मुख्य कुरा हो।
पसिना धेरै आउनेले नुन धेरै खान मिल्छ?
धेरै शारीरिक श्रम वा गर्मीमा पसिनाबाट सोडियम गुम्न सक्छ, तर यसको अर्थ असीमित नुन खानु भन्ने होइन। आफ्नो अवस्थाअनुसार उपयुक्त मात्राबारे चिकित्सकसँग सोध्नुहोस्।
पोटासियम बढी भएको खानाले नुनको असर कम गर्छ?
पोटासियम प्रशस्त भएको खाना (जस्तै केरा, पालुंगो, दाल) ले शरीरमा सोडियमको असर सन्तुलन गर्न मद्दत गर्न सक्छ, तर मिर्गौला समस्या भएकाहरूले पोटासियम बढाउनुअघि चिकित्सकसँग सल्लाह लिनुपर्छ।