स्ट्रोक (मस्तिष्कघात / Stroke)

छोटकरीमा: स्ट्रोक मस्तिष्कको कुनै भागमा रगत पुग्न बन्द हुँदा (ischemic stroke, लगभग ८७% स्ट्रोक यही प्रकारका) वा मस्तिष्कभित्र रक्तस्राव हुँदा (hemorrhagic stroke) हुन्छ। दुवै अवस्थामा मस्तिष्कका कोशिकाहरूले पर्याप्त अक्सिजन नपाई क्षति हुन थाल्छन् — त्यसैले "समय भनेको मस्तिष्क हो" (time is brain) भनिन्छ, किनकि जति चाँडो उपचार सुरु हुन्छ, त्यति नै बढी मस्तिष्क बचाउन सकिन्छ।

स्ट्रोकको लक्षण देखिएर घरमा बेहोस र कमजोर भएको व्यक्तिको प्रतिनिधि चित्र

यो पृष्ठ आपतकालीन संकेत सूचीभन्दा कसरी फरक हो?

यो पृष्ठले स्ट्रोक भनेको के हो, किन हुन्छ र यसको उपचार/रोकथामबारे विस्तृत जानकारी दिन्छ। अचानक देखिने संकेत र तत्काल के गर्ने भन्नेबारे छोटो, कार्यमूलक जानकारीका लागि स्ट्रोकका आपतकालीन संकेत (BE FAST) हेर्नुहोस्।

कस्ता प्रकार हुन्छन्?

इस्केमिक स्ट्रोक (Ischemic stroke) (सबैभन्दा बढी प्रचलित): मस्तिष्कतर्फ जाने धमनी रगत जम्ने (clot) वा प्लाकका कारण साँघुरिएर वा बन्द भएर हुन्छ। Hemorrhagic stroke: मस्तिष्कभित्र वा वरपरको रक्तनली फुट्दा रगतस्राव भई हुन्छ, प्रायः अनियन्त्रित उच्च रक्तचाप वा रक्तनलीको कमजोरीका कारण। TIA (Transient Ischemic Attack, "मिनी-स्ट्रोक") मा स्ट्रोक जस्तै लक्षण देखिन्छ तर छोटो समयमा आफैं ठीक हुन्छ — तर यसलाई हल्का नलिनुहोस्, किनभने यो भविष्यमा हुने ठूलो स्ट्रोकको स्पष्ट चेतावनी संकेत हो।

मुटुसँग के सम्बन्ध छ?

स्ट्रोक र मुटुरोगका धेरै जोखिम कारक (उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल, मधुमेह, धूम्रपान) उस्तै हुन्छन्। एट्रियल फिब्रिलेसन (AFib) मा मुटुभित्र रगत जम्न सक्छ र त्यो जम्मेको रगतको टुक्रा (clot) मस्तिष्कतर्फ गएर स्ट्रोक निम्त्याउन सक्छ — यसैले AFib भएकालाई रगत पातलो बनाउने औषधि (anticoagulant) प्रायः सिफारिस गरिन्छ। हृदयाघात भइसकेका वा मुटुको कमजोरी (heart failure) भएकाहरूमा पनि स्ट्रोकको जोखिम बढी हुन्छ।

जोखिम कारक

उच्च रक्तचाप — स्ट्रोकको सबैभन्दा ठूलो र परिवर्तन गर्न सकिने जोखिम कारक।
एट्रियल फिब्रिलेसन वा अन्य हृदयरोग।
मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोल।
धूम्रपान/सुर्ती सेवन।
पहिले स्ट्रोक वा TIA भएको इतिहास — यसले भविष्यको जोखिम धेरै गुणा बढाउँछ।
मोटोपना र शारीरिक निष्क्रियता।

उपचार — नयाँ दिशानिर्देशअनुसार के उपलब्ध छ?

सन् २०२६ को नयाँ अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन/स्ट्रोक एसोसिएसन दिशानिर्देशले इस्केमिक स्ट्रोक (ischemic stroke) को तत्काल उपचारमा थप स्पष्टता र फराकिलो समय-सीमा ल्याएको छ:

क्लट-घोलाउने औषधि (Thrombolysis)

लक्षण सुरु भएको ४.५ घण्टाभित्र दिइने IV थ्रोम्बोलाइटिक औषधि (alteplase वा नयाँ tenecteplase — दुवै अहिले समान रूपमा सिफारिस गरिन्छ, tenecteplase एकै-डोजमा दिन सकिने भएकाले प्रयोगमा सजिलो मानिन्छ) ले धमनीको सानो क्लट घोलाउन सक्छ।

विस्तारित समय-सीमा (Extended Window)

उन्नत इमेजिङ (MRI वा perfusion स्क्यान) मार्फत मस्तिष्कको कुन भाग अझै बचाउन सकिने देखिन्छ भनेर हेरेर, छानिएका बिरामीमा ४.५–९ घण्टा सम्म वा निद्राबाट ब्युँझँदा लक्षण देखिएको (wake-up stroke) अवस्थामा समेत थ्रोम्बोलिसिस दिन सकिने भएको छ।

क्लट निकाल्ने प्रक्रिया (Thrombectomy/EVT)

ठूलो धमनी बन्द भएको (large vessel occlusion) मा क्याथेटरमार्फत सिधै क्लट निकाल्ने प्रक्रिया अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ। इमेजिङमा बचाउन सकिने मस्तिष्क तन्तु देखिएमा — छानिएका बिरामीमा यो प्रक्रिया अब लक्षण सुरु भएको २४ घण्टासम्म पनि विचार गर्न सकिने भएको छ (पहिले यो सीमा साँघुरो थियो)।

दुवै उपचार सँगै

थ्रोम्बोलिसिस र थ्रोम्बेक्टोमी दुवैका लागि योग्य भएका बिरामीलाई "लक्षण सुधार हुन्छ कि" भनी पर्खनुभन्दा दुवै उपचार तत्काल र क्रमशः दिनुपर्ने नयाँ दिशानिर्देशले जोड दिएको छ।

यी सबै उपचार समयसीमाभित्रै दिनुपर्ने भएकाले, लक्षण देखिनासाथ ढिलाइ नगरी तुरुन्त अस्पताल पुग्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। धेरै ठूला शहरमा अहिले "mobile stroke unit" (CT स्क्यान भएको एम्बुलेन्स) समेत प्रयोगमा आइरहेको छ, जसले अस्पताल पुग्नुअघि नै उपचार सुरु गर्न सक्छ।

Hemorrhagic stroke को उपचार फरक हुन्छ र रक्तचाप नियन्त्रण वा कहिलेकाहीं शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ — यसमा क्लट-घोलाउने औषधि दिइँदैन। दुवै प्रकारमा स्ट्रोकपछि पुनर्स्थापना (physical, speech र occupational therapy) ले धेरै बिरामीलाई कार्यक्षमता फिर्ता पाउन मद्दत गर्छ; छिटो सुरु गरिएको पुनर्स्थापनाले नतिजा सुधार्न सक्छ।

रोकथाम

रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्नु सबैभन्दा प्रभावकारी रोकथाम हो। AFib भएकालाई उपयुक्त anticoagulant, उच्च कोलेस्ट्रोल भएकालाई statin, र मधुमेह भएकालाई ग्लुकोज नियन्त्रणले जोखिम घटाउँछ। धूम्रपान बन्द गर्नु, नियमित व्यायाम र सन्तुलित खानपानले पनि मद्दत गर्छ।

अचानक लक्षण देखिए — नेपालमा हुनुहुन्छ भने: अनुहार बाङ्गिनु, हात कमजोर हुनु, बोली बिग्रनु, सन्तुलन बिग्रनु वा दृष्टि समस्या भए तुरुन्त एम्बुलेन्सका लागि 102 मा फोन गर्नुहोस् वा नजिकको अस्पतालको आपतकालीन (Emergency) विभागमा जानुहोस्। विस्तृत जानकारीका लागि स्ट्रोकका आपतकालीन संकेत हेर्नुहोस्।

संयुक्त राज्य अमेरिका: उस्तै लक्षणमा 911 मा फोन गर्नुहोस् वा नजिकको आपतकालीन कक्षमा जानुहोस्।

बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू

TIA ("मिनी-स्ट्रोक") लाई बेवास्ता गर्न मिल्छ?

मिल्दैन। लक्षण आफैं ठीक भए पनि TIA ले भविष्यमा ठूलो स्ट्रोक हुने जोखिम धेरै गुणा बढाउँछ। TIA जस्तो लक्षण भए तुरुन्त चिकित्सकीय मूल्याङ्कन गराउनुहोस्।

AFib भएका सबैलाई रगत पातलो बनाउने औषधि चाहिन्छ?

प्रायः हो, तर निर्णय उमेर, अन्य जोखिम कारक र रक्तस्रावको जोखिम हेरेर व्यक्तिगत रूपमा गरिन्छ। आफ्नो cardiologist सँग छलफल गर्नुहोस्।

स्ट्रोकपछि पूर्ण रूपमा निको हुन सकिन्छ?

धेरैजसो व्यक्तिमा केही हदसम्म सुधार हुन्छ, विशेष गरी छिटो उपचार पाएमा। पूर्ण रिकभरी हुने-नहुने स्ट्रोकको प्रकार, स्थान र गम्भीरतामा भर पर्छ; पुनर्स्थापना उपचारले प्रायः महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

लक्षण देखिएको धेरै घण्टापछि पनि उपचार सम्भव छ?

छानिएका बिरामीमा सम्भव छ। पहिले उपचारको समय-सीमा साँघुरो (३–४.५ घण्टा) मानिन्थ्यो, तर अहिले उन्नत इमेजिङको सहायताले धेरै अस्पतालमा थ्रोम्बोलिसिस ९ घण्टासम्म र थ्रोम्बेक्टोमी २४ घण्टासम्म पनि विचार गरिन्छ — तर यो सबैलाई लागू हुँदैन र इमेजिङमा मस्तिष्क तन्तु बचाउन सकिने देखिनुपर्छ। जति चाँडो अस्पताल पुगियो, त्यति धेरै उपचार विकल्प खुला रहन्छन्, त्यसैले ढिलाइ नगर्नु नै उत्तम रणनीति हो।

मेरो अर्को कदम

मेरो निदान (Diagnosis) को सही नाम के हो?
रोग हल्का, मध्यम वा गम्भीर कुन स्तरमा छ?
मलाई अर्को कुन परीक्षण चाहिन्छ?
मेरो औषधि किन दिइएको हो?
म कति व्यायाम गर्न सक्छु?
मेरो परिवारका सदस्यले जाँच (Screening) गर्नुपर्छ?
अर्को फलोअप (Follow-up) कहिले?

अन्तिम पटक चिकित्सकीय समीक्षा: अगस्ट २०२६ · प्रमाण अद्यावधिक: ACC/AHA हालैका दिशानिर्देशसम्म